Ergenler Stresle Nasıl Başa Çıkıyor? Bize Garip Gelse de Sağlıklı Olabilecek Yöntemler

Ergenlik ve ilk ergenlik dönemi (yaklaşık 10–12 yaş), çocukların yaşamındaki en yoğun gelişim dönemlerinden biridir. Dışarıdan bakıldığında yalnızca okula gidip geldiklerini düşünebiliriz. Oysa günleri, çoğu yetişkinin tahmin ettiğinden çok daha fazla zihinsel ve duygusal yük içerir.

Her gün okula gider; sevdikleri ya da hiç ilgi duymadıkları derslerde dikkatlerini toplamak, öğrenmek ve başarılı olmak zorunda kalırlar. Ergen psikoloğu Dr. Lisa Damour, bunu açık büfe benzetmesiyle anlatır: Gerçek hayatta açık büfede hoşumuza giden yiyecekleri seçeriz. Okulda ise öğrencilerin önüne birçok farklı ders konur ve hepsini öğrenmeleri beklenir; hoşlarına gidip gitmediğine bakılmaksızın. Bunun üzerine arkadaşlık ilişkileri, akran baskısı, grup içinde kabul görme çabası, sınavlar ve okul dışındaki etkinlikler de eklenir. Eve geldiklerinde ise ödevler ve aile içindeki sorumluluklar onları bekler. Tüm bunlar yaşanırken bedenleri ve beyinleri de ergenliğin getirdiği büyük değişimlerden geçmektedir. Kısacası, ergen olmak sandığımızdan çok daha yorucudur.

Sağlıklı Bir Başa Çıkma Yöntemi Nedir?

Bu kadar yoğun bir yaşam temposunda ergenlerin stresle başa çıkabilecekleri güvenli yöntemlere ihtiyaçları vardır.

Psikoloji açısından bir başa çıkma yönteminin sağlıklı sayılabilmesi için iki temel ölçüt vardır:

• Stresi gerçekten azaltması,

• Kendisine ya da çevresindekilere zarar vermemesi.

  
  

Yani bir davranış çocuğun rahatlamasına yardımcı oluyor ve kimseye zarar vermiyorsa, büyük olasılıkla sağlıklı bir başa çıkma yöntemidir.

Ergenler Stresle En Sık Nasıl Başa Çıkar?

Fiziksel hareket, yaratıcı uğraşlar ve müzik dinlemek en sık görülen yöntemler arasındadır. Koşuya çıkmak, köpeği gezdirmek, resim yapmak, günlük tutmak, örgü örmek ya da bir enstrüman çalmak birçok genç için rahatlatıcı olabilir. Müzik de bunlardan biridir. Hatta pek çok ergenin farklı ruh hâlleri için hazırladığı ayrı çalma listeleri vardır. Araştırmalar, dışarıdan bize karamsar ya da sert görünen müziklerin bile, ergenlerin duygularını düzenlemelerine yardımcı olabileceğini göstermektedir.

Bize Garip Gelse de Sağlıklı Olabilir

Ergenlerin kullandığı bazı rahatlama yöntemleri yetişkinlere anlamsız gelebilir. Oysa bunlar oldukça işlevsel olabilir. Örneğin çocuğunuzun çocukken çok sevdiği bir kitabı tekrar tekrar okuduğunu ya da eski bir çizgi filmi yeniden izlediğini fark ettiniz mi?

Bu davranış aslında tanıdık ve güven veren bir deneyime dönme ihtiyacını yansıtır. Zorlandığımız zamanlarda geçmişte bize iyi hissettiren şeylere yönelmek, psikolojide iyi bilinen ve sağlıklı bir başa çıkma yoludur. Benzer şekilde komik hayvan videoları ya da kısa eğlenceli videolar izlemek de, belirli sınırlar içinde kaldığı sürece, stresi azaltmanın zararsız yollarından biridir.

Ne Zaman Endişelenmeliyiz?

Bir başa çıkma yöntemi kişiye ya da çevresine zarar vermeye başladığında artık destek gerektiren bir durumdan söz ederiz.

Kendine zarar verme davranışları (kendini kesme, derisini çizme, saç yolma gibi) mutlaka profesyonel değerlendirme gerektirir. Bu davranışları anlamakta zorlanabiliriz. Ancak önemli olan şudur: Çocuk bu yöntemi kullanıyorsa, onun açısından bu davranış kısa vadede işe yarıyor demektir. Bu nedenle sadece "Yapma." demek sorunu çözmez. Böyle bir durumda çocuk doktorundan ya da çocuk ve ergen ruh sağlığı alanında çalışan bir uzmandan destek almak en doğru adımdır.

Aynı şekilde öfkesini kardeşine ya da aile bireylerine yöneltmesi de kabul edilebilir bir başa çıkma yöntemi değildir. Böyle durumlarda hem sınır koymak hem de öfkesini ifade edebileceği daha sağlıklı alternatifler üzerinde birlikte düşünmek gerekir.

İşe Yarayan Bir Yöntem mi, Yoksa Kaçınma Davranışı mı?

Bir başa çıkma yönteminin gerçekten işe yarayıp yaramadığına da bakmak gerekir.

Örneğin çocuğunuz okuldan geldikten sonra yarım saat komik videolar izliyor ve ardından ödevine geçebiliyorsa, bu davranış büyük olasılıkla stresini düzenlemesine yardımcı oluyordur. Ancak videoları kapatamıyor, ödevlerini sürekli erteliyor ve sorumluluklarını yerine getiremiyorsa, artık stresini düzenlemekten çok sorumluluklarından kaçınan bir davranıştan söz ederiz.

Ebeveynler Olarak Nasıl Destek Olabiliriz?

Çocuğunuz sizinle konuşmak istediğinde yapabileceğiniz en değerli şeylerden biri onu gerçekten dinlemektir. Çoğu zaman sessizce yanında olmak, sözünü kesmeden dinlemek ve empati göstermek yeterlidir. Buna karşılık, daha sözünü bitirmeden çözüm üretmeye çalışmak her zaman işe yaramaz. Kendinize şu soruyu sormayı deneyebilirsiniz:

"Şu anda benden çözüm mü istiyor, yoksa sadece anlaşılmaya mı ihtiyaç duyuyor?"

Hatta bunu doğrudan çocuğunuza da sorabilirsiniz:

"Sadece anlatmak mı istiyorsun, yoksa birlikte çözüm de düşünelim mi?"

Bu küçük soru, birçok ergenin kendisini daha anlaşılmış hissetmesini sağlayabilir.

Peki ya konuşmak istemiyorsa?

Bu da tamamen normaldir. Bazı ergenler konuşmak yerine odalarında biraz yalnız kalmayı ya da müzik dinlemeyi tercih eder. Eğer kullandığı yöntem güvenli ve sağlıklıysa, bu sürece saygı duymak önemlidir. Yine de onu desteklemenin başka yolları vardır. Sevdiği yemeği hazırlamak, birlikte sevdiği bir diziyi izlemek ya da sadece "Konuşmak istediğinde buradayım." mesajını vermek bile kendisini güvende hissetmesine katkı sağlayabilir.

Unutmayalım ki ergenlerin stresle başa çıkmak için kullandıkları bazı yöntemler bize tuhaf gelebilir. Ancak bu yöntemler hem etkili hem de zararsız olduğu sürece, onlara bu alanı tanımamız önemlidir. Çünkü duygularını düzenlemeyi ve zorluklarla baş etmeyi tam da bu dönemde öğrenirler. Biz ebeveynlerin görevi ise her sorunu çözmek değil; ihtiyaç duyduklarında yanlarında olduğumuzu hissettirebilmektir.

Kaynak:

D’Amour L., (2023), The Emotional Lives of Teenagers: Raising Connected, Capable and Compassionate Adolescents, Random House, NY