“Yeterince İyi” Ebeveynlik

"Mükemmel ebeveynlik, iyi ebeveynliğin en büyük düşmanıdır."

Dr Aliza Pressman

Yirmi yılı aşkın bir süre önce, çocuk ve ergen psikolojisi üzerine yüksek lisans yaptığım sırada Donald Winnicott’un "yeterince iyi anne" kavramıyla tanıştım. O zamanlar henüz çocuğum yoktu; genç bir öğrenciydim ama şunu düşündüğümü hâlâ hatırlıyorum: "Çocuk büyüten herkesin bilmesi gereken, ne kadar insancıl bir kavram."

Yıllar sonra ben de anne oldum. Keşke size, bir hata yaptığımda, sabrımı kaybedip sesimi yükselttiğimde ya da günün koşuşturmacasına kapılıp kızımla bağ kurma fırsatını kaçırdığımda bu kavramı hatırladığımı ve kendime karşı nazik kalabildiğimi söyleyebilseydim. Keşke! Ancak, "yeterli olmamak", "yeterince yapamamak" ya da çocuklarımızla ilgili yaptıgımız her hatayı onların gelişiminde kalıcı bir hasar bırakacak birer felaketmiş gibi düşünmek ebeveynliğin neredeyse normal karşılanan bir işleyiş biçimi hâline gelmiş durumda. Bugün, bunun neden böyle olmaması gerektiğinden bahsetmek istiyorum.

“Yeterince İyi Annelik”

İngiliz çocuk doktoru ve psikanalist Donald Winnicott, "mükemmel anne" fikrine karşı, her gün elinden geleni yapan sıradan ve özverili anneyi öne çıkarmak için "yeterince iyi anne" kavramını ortaya attı. 1973 tarihli “Playing and Reality” kitabında şöyle yazar:

"Mükemmellik makinelere aittir; insanın ihtiyaca uyum sağlamasına özgü kusurlar, o uyumu mümkün kılan ortamın temel niteliğidir."

Başka bir deyişle Winnicott, hata yapmanın ve zaman zaman bağ kurma fırsatlarını kaçırmanın yalnızca kaçınılmaz değil, çocuğun gelişimi için aslında faydalı olduğunu; mükemmel bir ebeveyn olma çabasının ise çocuklar için bazı zorluklara ve dezavantajlara yol açabileceğini belirtir. Yeni doğan bir bebeğin her an ihtiyaçlarını karşılamaya hazır ebeveynler, çocuk büyüdükçe yavaş yavaş geri çekilmeye başlar. Bu süreç, aslında sağlıklı bir gelişimin normal bir parçasıdır. Çocuğumuzun her ihtiyacına günün her saati yanıt vermeyerek, aslında ona hayal kırıklığına, kayba ve engellenmeye tahammül etme becerisini kazandırmış oluruz. Kusurlarımız, uyumsuzluklarımız ve küçük aksaklıklarımız sayesinde çocuklarda dayanıklılık ve sosyal yetkinlik gelişir.

Winnicott bu terimle, ebeveynlere sadece "hata yapmak normal" demiyor; kusurlarımızın, yaptığımız hataların çocuklarımızın sağlıklı gelişimi için gerekli olduğunu söylüyor. Bu süreç, istismar ya da ihmal değil. Çocuklarımızı "hayata karşı katılaşsın" diye minimum düzeyde bir bakımla büyütmekten de söz etmiyoruz. Mesele, çocuğumuzun ihtiyaçlarına tutarlı biçimde yanıt vermek. Bu sebeple, çocuğumuzun gelişimi açısından mükemmel değil, yeterince iyi bir ebeveyn olmayı amaçlamamız daha doğru olur.

Kendimize Şefkat Gösterme Zamanı

"Evrenin temel kurallarından biri, hiçbir şeyin mükemmel olmamasıdır… Kusursuzluk olmasaydı, ne sen ne de ben var olurduk."

Stephen Hawking

Ebeveynliğinize bir not vermenizi istesem, kaç verirdiniz? Ve sizce "yeterince iyi" bir ebeveyn olmak için gereken not kaç olurdu?

……

Dr Aliza Pressman ve Dr Lisa Damour gibi psikologlara göre, ebeveynlik karnemizde “B-“ yani yüzde 70 ya da 80’i tutturabildiğimiz sürece bu, yeterince iyi ebeveynlik sayılır. Ed Tronick'in araştırması, çocuğumuzun ihtiyaçlarına günlük etkileşimlerimizin yalnızca yüzde 20-30'unda yanıt verebilsek dahi, bunun güçlü bir bağlanma kurmak ve yeterince iyi ebeveynlik sağlamak için yettiğini gösteriyor. Yani genel olarak güvenilir olduğumuz sürece, ara sıra yaşanan hatalar ve aksaklıklar sorun değil. B- o kadar da kötü bir not değil, değil mi? Winnicott'un "çoğu anne zaten doğası gereği yeterince iyidir" demesi de bu sebeple şaşırtıcı olmasa gerek.

Mükemmellik peşinde koşmadığımızda, ebeveynlik hatalarımız üzerine düşünmek ve bunları telafi etmeye çalışmak da kolaylaşır — çünkü her hatayı çocuğumuzun hayatını mahvedecek bir felaket gibi görmeyiz. Hatalarımız üzerine düşünmek, çocuklarımızla “onarım”a (repair) giden yolu açar. Hatalar kaçınılmaz olduğuna göre, onarım, çocuklarımızla sağlıklı ve güçlü bir bağ — dolayısıyla sağlıklı bir ilişki — kurmanın en önemli unsurlarından biridir.

"İnsana özgü tüm iç çatışmaları taşıyan bir annenin çocuğu olmayı, her şeyin kolay ve pürüzsüz geçtiği, tüm cevapları bilen ve şüpheye hiç yer vermeyen biri tarafından büyütülmeye tercih ederim."

Donald Winnicott

Kaynaklar:

Winnicott D., (1971), Playing and Reality, Londra, Routledge

Pressman A., (2024), The Five Principles of Parenting: Your Essential Guide to Raising Good Humans, Londra, Headline

Damour L., (2023), The Emotional Lives of Teenagers: Raising Connected, Capable and Compassionate Adolescents, New York, Random House

Tronick E., Gold C., (2020), The Power of Discord: Why the Ups and Downs of Relationships are Secret to Building Intimacy, Resilience and Trust, Londra, Scribe

Tronick E., (2007), The Neurobehavioral and Social-Emotional Development of Infants and Children, New York, Norton