Çocuğunuzun Pusulası: Aile Değerleri
İnsanlar hayatlarını temel, kişisel değerlerine dayanarak yönlendirir, çünkü bu değerler davranışlarımız için içsel bir yol haritası oluşturur. Ancak birçoğumuz çocuklarımıza bu değerleri bilinçli bir şekilde öğretmemiz gerektiğinin farkında olmayabilir. Halbuki, değer yargıları, özellikle de ailece belirlenmiş ilkeler, ebeveynliği nispeten kolaylaştıran bir yol haritası işlevi görürler. Hayat yoğunluğu arasında, çocuklarımızın günlük yaşamının her anına dikkat etmemiz mümkün olamaz. Ancak birkaç temel ilke -altın kurallar- belirlediğimizde, ve bunları çocuklarımızla düzenli olarak paylaştığımızda hem çocuklarımız hem de bizler her daim yanımızda bir nevi pusula taşıyor oluruz.
Değerler genel olarak materyalist/dışa dönük ve manevi/içsel olarak sınıflandırılabilir. Materyalist değerler çoğunlukla dış kaynaklardan gelen ödül, takdir ve övgü kazanmaya dayanırlar. Bu değerlere örnek olarak imaj, popülerlik, itibar, zenginlik ve statü verilebilir. Bu değerler dış onaya sürekli bağımlılık nedeniyle kısa ömürlü bir tatmin yaratırlar ve depresyon, yüksek kaygı, yeme bozuklukları, düşük özgüven ile yüksek oranda ilişkilidirler. İçsel/manevi değerler ise büyük ölçüde kişisel gelişim ve anlamlı ilişkiler kurmak etrafında şekillenir ve uzun süreli bir tatmin sağlarlar. Sadakat, nezaket, dürüstlük, gelişim ve adalet bunlara örnek olarak verilebilir. Dışsal ve içsel değerler arasındaki temel fark, davranışın arkasındaki motivasyondur. Örneğin, çocuğumuz yaklaşan bir sınava yüksek not almak için çalışıyorsa, motivasyonu dışsal bir değerden (notlar) gelir; oysa o konuyu öğrenmek istediği için çalışıyorsa, motivasyonu içseldir (merak, öğrenme).
Değerler söz konusu olduğunda doğru ya da yanlış yoktur. Dışsal değerler olarak kabul edilseler bile, maddi güvenlik, zenginlik veya başarı istemek ve bunu hedeflemekte hiçbir sakınca yoktur. Sorun, aralarında bir denge olup olmamasında yatar. Dışsal değerlere ne kadar çok ağırlık verir ve hedeflerimizi buna göre belirlersek, içsel değerlere o kadar az yer kalır. Kasser bu durumu tahterevalliye benzetir. Bu nedenle, değerlerin nasıl işlediğinin, bizim ve çocuklarımızın ruh sağlığı üzerindeki etkisinin farkında olmak ve bu iki değer türü arasında bir denge kurmaya çalışmak önemlidir.
Belirli bir markanın spor ayakkabısına veya kazağına sahip olmak, ergenlik öncesi çocuklar ve ergenler için önemli ve gelişimsel olarak yaşa uygun bir konu olmuştur. Ancak, günümüzde, sosyal medyanın da etkisiyle çocuklarımız oldukça yoğun bir şekilde materyalist değerlere maruz kaliyorlar. Bu sebeple, evde daha ziyade manevi değerlere yoğunlaşmamız onların ruh sağlığını destekler.
Değerleri evde nasıl öğretebiliriz?
Dr Aliza Pressman'a göre, sorulacak tek bir ebeveynlik sorusu olsaydı, bu "bir aile olarak neye değer veriyoruz?" olurdu. Siz ve çocuklarınız nasıl hatırlanmak istersiniz? Bu soru ciddi bir kişisel sorgulama gerektirir. Özellikle çocuklarınızın sosyal hayatında dışsal değerlerin varlığının farkındaysanız, aile içinde, manevi değerlere daha fazla odaklanarak en fazla üç veya dört değer seçilmelidir.
Öncelikle, bu değerler hakkında sık sık konuşmanız ve her zaman uygulamanız gerekir. Eğer dürüstlük aile değerleriniz içinde yer alıyorsa, alışveriş merkezinde girişe yakın diye engelli otoparkına park ettiğinizde öğretmeye çalıştığınız değer yargısıyla çatışmış olursunuz. Ardından, çocuğunuzu bu değerlerle uyumlu bir şekilde davranırken gördügünüzde, onu (ölçülü biçimde) övmek faydalı olur. Benimsediğiniz değer çalışkanlık olduğu halde siz sınavdan yüksek not almayı övüyorsanız, bu çocuğunuzun kafasını karıştırır. Pekiştirme sözlerinizi kontrol edin ve doğru şeyi desteklediğinizden emin olun.
Parker, Spence ve Hayes, gençlerin, en yeni medya ve gösterişli reklamlar aracılığıyla sunulan dışsal değerleri önceliklendirmeleri için sürekli bir baskı altında olduklarını öne sürer. Bu nedenle, çocuklarımızın bu değerleri güçlü biçimde benimsemeleri şaşırtıcı değil. Ancak, ergenler değerlerinin açıkça eleştirilmesi halinde kendilerini saldırı altında hissedip bu değerlere daha da sıkı sarılırlar. Bu sebeple, eleştirmek yerine, evde içsel değerleri önceliklendirmek ve onları nazikçe teşvik etmek daha doğru olur. Unutmayın, değerler bir tahterevalli gibidir! İçsel değerlere daha fazla odaklanmak, dışsal olanların zayıflamasına yol açar. Son olarak, hatalar kaçınılmazdır. Hata anında, neyin yanlış gittiğini konuşun, kendi yanlışlarınızdan bahsedin, bunu normalleştirin ve çocuğunuza bir dahaki sefere doğru yapacağına güvendiğinizi söyleyin ve yolunuza devam edin.
Kaynaklar
The High Price of Materialism, Kasser T., 2003, Bradford Book
Thrivers, Borba M., 2021, G.P. Putnam’s Sons, New York
The 5 Principles of Parenting: Your Essential Guide to Raising Good Humans, Pressman A., 2024, Headline Home
Kasser T., “Materialistic Values and Goals”, Annual Reviews, 2016:67, 489-514
Yorumlar