Ergenlerin Değişken Ruh Halleri: Ebeveynler Neler Yapabilir?

Ergenlik yıllarının oldukça kötü bir şöhreti var ve bunun en önemli nedenlerinden biri, hiç şüphesiz, ergenlerin değişken ruh hâlleri. Orta çocukluk döneminin (yaklaşık 6–12 yaş) görece dengeli ve sakin yapısından, günde birkaç kez duygu durum değişikliği yaşayan bir ergenle ya da ergenlik öncesi dönemdeki bir çocukla baş etmeye başlamak hiçbir ebeveyn için kolay değil. Hatta nelerle karşılaşacağını çok iyi bilen, çocuk psikoloğu olan ebeveynler için bile bu durum zorlayıcı olabiliyor. Kendim de buna dâhilim! Ancak ergenlik dönemindeki bu dalgalanmaları mümkün olduğunca sağlıklı yönetebilmek için bilmemiz gereken birkaç önemli nokta var.

Öncelikle, duygu durumunun tanımı gereği geçici bir ruh hâli olduğunu ve dolayısıyla değişmesinin son derece doğal olduğunu unutmamalıyız. Biz yetişkinlerin de ruh hâli değişir, iniş çıkışlar yaşarız. Ancak ergenlik öncesi ve ergenlik döneminde bu değişimler daha ani, daha beklenmedik ve daha yoğun yaşanır. Araştırmalar da bunu doğruluyor. Reed Larson ve Maryse Richards, ergenlere ve ebeveynlerine çağrı cihazları vererek birkaç gün boyunca rastgele zamanlarda o anki ruh hâllerini kaydetmelerini istediler. Sonuçlar, ergenlerin ebeveynlerine kıyasla çok daha yoğun duygular yaşadıklarını ve ruh hâllerinin çok daha sık değiştiğini gösterdi. Sinirbilim araştırmaları bunun nedenini açıklıyor: Beynin amigdala gibi duygusal merkezleri, davranışları kontrol etmekten sorumlu olan prefrontal korteksten daha önce olgunlaşıyor. Bu da ergenlerin olumsuz duygusal uyaranlara karşı neden daha tepkisel olduklarını ve yoğun duygularını ve davranışlarını kontrol etmekte neden daha fazla zorlandıklarını açıklıyor. Buna bir de ergenlikle birlikte, beyin de dâhil olmak üzere, tüm vücutta etkisini gösteren testosteron ve östrojen hormonlarının değişken seviyeleri ekleniyor. Hormonlardaki bu iniş çıkışlar, ruh hâlinde ani ve belirgin değişimlere yol açabiliyor.

Bütün bunlar ergenliğin ve ergenlik gelişiminin beklenen bir parçası. Hatta duygu durumundaki dalgalanmaları, sağlıklı bir ergenlik döneminin doğal işaretlerinden biri olarak değerlendirebiliriz.

Aklımızda tutmamız gereken ikinci önemli nokta ise bu duygu durum değişikliklerini zor ve yorucu bulanların yalnızca biz ebeveynler olmadığı. Ergenler ve ergenlik öncesi dönemdeki çocuklar da hormonlarının ve duygularının kontrolleri dışında yaşanan bu değişimlerinden hoşlanmıyorlar. Onlar da bu iniş çıkışlardan en az bizim kadar rahatsızlar. İyi haber şu ki, bu dönem sonsuza kadar sürmüyor. Lisa Damour, The Emotional Lives of Teenagers adlı kitabında, bu iniş cıkışların yaklaşık 13–14 yaşlarında zirveye ulaştığını ve sonrasında azalmaya başladığını belirtiyor. Cara Natterson ve Vanessa Kroll Bennett ise This Is So Awkward: Modern Puberty Explained adlı kitaplarında şöyle yazıyor:

"Çocuklar ergenlik sürecinde ilerledikçe duygu durumundaki dalgalanmalar genellikle azalır. Bunun bir nedeni hormon seviyelerindeki iniş çıkışların zamanla dengelenmesi, diğer nedeni ise beynin değişen hormon seviyeleriyle baş etmeye giderek alışmasıdır."

Peki, biz ebeveynler ne yapabiliriz?

Artık çocuklarımızın da bu duygu durum değişikliklerinden hoşlanmadığını bildiğimize göre, onları yargılamak veya küçümsemek yerine anlayışla karşılamalı, rahatlatmalı ve desteklemeliyiz. Kızımıza, yanımızda olmadığı zamanlar da dahil, "Ne kadar da dramatik!" ya da "Tam bir drama kraliçesi!" demek ona karşı hiç adil değil. Ergenler zamanla bu davranışları geride bırakabilirler; ancak onlara taktığımız etiketler kolay kolay silinmez ve zamanla kendi iç seslerinin bir parçası haline gelebilir. Bu nedenle anlayışlı davranmak ve yaşadıkları duygu değişimlerinin duygusal gelişimin doğal bir parçası olduğunu onlara anlatmak çok önemli. Ardından, tartışmaya girip durumu daha da büyütmek yerine empati göstermeye çalışmalıyız. Bazen sadece "Bu senin için gerçekten zor olmalı" ya da "Gerçekten can sıkıcı bir durum" demek bile yeterlidir. Elbette bunu söylemek, uygulamaktan çok daha kolay. Ama derin bir nefes alın ve bir deneyin.

Bununla birlikte, saygısızlığa kesinlikle göz yummamalıyız. Çocuğumuz kötü bir ruh hâlindeyken bize çıkıştığında ya da kırıcı konuştuğunda genellikle, "Benimle böyle konuşamazsın!" deriz. Bir düşününce, aslında bu pek de işe yarayan bir cümle değil; çünkü zaten çoktan bizimle o şekilde konuşmuş oluyor. Çocuklarımızın söylediklerini veya verdikleri tepkileri kontrol edemeyiz. Ancak kendi tepkilerimizi kontrol edebiliriz. Saygısızlık veya kırıcı davranışlarla baş etmenin en iyi yolu, tartışmaya dâhil olmamaktır. Bunun yerine şöyle diyebiliriz:

"Şu anda çok üzgün ve öfkeli görünüyorsun. Bence biraz ara verelim ve ikimiz de sakinleştiğimizde konuşalım."

Ya da:

"Şu anda çok üzgün olduğunu anlıyorum ama benimle saygısızca konuşmanı kabul edemem. Biraz ara verelim, sakinleştiğinde konuşuruz."

Ve ardından odadan çıkın. Çocuğunuzu odasına göndermeyin; siz odadan çıkın.

Kendi tepkilerinizi kontrol edebilirsiniz. Öyleyse bunu yapın. Ergen çocuğunuz, bunu hemen belli etmese bile, çoğu zaman size söylediği kırıcı sözlerden kısa süre sonra pişmanlık duyacaktır.

Peki, neler işe yaramaz?

Çocuğunuza "Sakin ol", "Ağlamayı kes", "Büyütülecek ne var ki?" ya da "Yarın bunları hatırlamayacaksın bile" demek genellikle hiçbir işe yaramaz. Aksine, bu tür ifadeler durumu daha da kötüleştirebilir. Bu nedenle bunlardan kaçınmakta fayda var.

Ergenlik dönemindeki duygu durum dalgalanmalarını tamamen ortadan kaldıracak kusursuz bir çözüm ya da sihirli bir hap yok. Bunlar duygusal gelişimin sağlıklı ve beklenen, ancak zaman zaman oldukça zorlayıcı bir parçası. Kendinize bunu sık sık hatırlatın. Bu dönemin sonsuza kadar sürmeyeceğini unutmayın.

Burada paylaştığım yaklaşımlar, bu çalkantılı dönemi mümkün olduğunca anlayış ve sabırla geçirmenize yardımcı olabilir. En önemlisi de ergen çocuğunuzla aranızdaki ilişkiyi ve duygusal bağı korumanızı sağlayabilir.

Son olarak, önemli bir noktayı da hatırlatmak isterim: Eğer çocuğunuzun ruh hâlinde belirgin bir düşüklük ya da duygusal donukluk (duygularını belli etmeme, hiçbir şeye ilgi duymama gibi) iki hafta boyunca kesintisiz devam ediyorsa, vakit kaybetmeden aile hekiminize veya çocuk doktorunuza başvurun.

Kaynaklar:

Damour, L. (2023). The Emotional Lives of Teenagers: Raising Connected, Capable, and Compassionate Adolescents. Ballantine Books.

Larson, R. W., & Richards, M. H. (1994). Divergent Realities: The Emotional Lives of Mothers, Fathers, and Adolescents. Basic Books.

Natterson, C., & Kroll Bennett, V. (2023). This Is So Awkward: Modern Puberty Explained. Rodale Books.