Çocuğumuz Hata Yaptığında: Eleştiri Değil, Düzeltme

Evi Güvenli Bir Alan Haline Getirmek - 2. Bölüm

Bu yazı dizisinin ilk bölümünde, akademik baskının ve sınav stresinin yoğun olduğu bir dünyada başarılı çocukların gözden kaçabilecek risklerle karşı karşıya olduğunu ve evi onlar için güvenli bir sığınak hâline getirmenin neden bu kadar önemli olduğunu konuşmuştuk. Bu ikinci bölümde ise işin pratik tarafına geçiyoruz: Çocuklarımızın hatalarıyla ve başarısızlıklarıyla nasıl başa çıkabiliriz?

Evlerimizi çocuklarımız için güvenli bir alan hâline getirmenin en önemli yollarından biri, onların başarısızlıkları ve hatalarıyla nasıl başa çıkacağımızı bilmektir. Dr Madeline Levine'in sözleriyle: "Ebeveynlik iyi günde de kötü günde de sürer. Çocuklarımız bizi nasıl sevindiriyorsa, bizi hayal kırıklığına uğratmaları da kaçınılmazdır. Bu görevi nasıl üstlendiğimiz, yani çocuklarımız beklentilerin gerisinde kaldığında, bizi hayal kırıklığına uğrattığında, bizi sıcaklığımızdan ve sevgimizden uzaklaştırıp daha karanlık ve mutsuz duygulara sürüklediğinde onlara nasıl ebeveynlik yaptığımız, ebeveynlerin karşılaştığı en büyük zorluklardan biridir."

Araştırmalar, ebeveyn sıcaklığının ve kabulünün ruh sağlığı sorunlarına karşı en güçlü koruyucu etkenlerden olduğunu, reddetme ve eleştirinin ise tehlikeli olduğunu gösteriyor. Peki bu, çocuklarımız hata yaptığında ya da başarısız olduğunda onları düzeltemeyeceğimiz anlamına mı geliyor? Elbette düzeltebiliriz, hatta düzeltmeliyiz! Ancak düzeltme nesnel ve bilgilendiricidir; eleştiri ise kişiseldir ve çocuklarımızda utanç yaratır. Utanç zehirli bir duygudur. Çocuğumuz, pek de çalışmadığı bir sınavdan oldukça düşük bir notla eve geldiğinde verdiğimiz "Bu sınava hazırlanma şeklin beni hayal kırıklığına uğrattı" ile "Beni hayal kırıklığına uğrattın, çünkü tembelsin!" cevapları arasında dağlar kadar fark var.

Öncelikle, işler planladığımız gibi gitmediğinde, olumsuz değil olumlu bir yerden başlamamız gerekir. Olumsuz bir yerden başlamak, çocuğumuzun tembel, unutkan ve asla sorumluluk sahibi bir yetişkin olamayacak biri olduğunu varsaymaktır. Buna ‘felaketleştirme’ denir. Çocuklar genelde hayatlarının yolunda gitmesini isterler. Ödevini zamanında teslim etmediği için öğretmenine hesap vermekten ya da düşük bir sınav notu yüzünden anne ve babasıyla arasının bozulmasından hoşlanmazlar. İşte bu noktada, bizim dikkat etmemiz gereken nokta başarılı olmak için önlerindeki engelin ne olduğu.

Meraklı olmak, yargılamayan sorular sormak ve onlara bazı stratejiler konusunda yardımcı olmak, hem okul yolculuklarını desteklemekte hem de evi güvenli bir alan olarak korumakta çok işe yarar. Planlama, strateji geliştirme ve önceliklendirme gibi yürütücü işlev becerilerinden sorumlu prefrontal korteks bölgelerinin 25 yaşına kadar tam olarak gelişmediğini unutmamalıyız. O zamana kadar bizden gelecek duygusal ve pratik destek, bu becerileri geliştirmelerine yardımcı olacaktır. Gelin, bunun pratikte nasıl göründüğüne bakalım.

Diyelim ki çocuğunuz, bir önceki akşam ona defalarca hatırlatmanıza rağmen ödevini okula götürmeyi unuttu. Okuldan sizi arıyor ve ödevi getirmeniz için yalvarıyor. Bu noktada seçenekleriniz var. Diyelim ki çocuğunuz genelde sorumluluk sahibi biri, bu tek seferlik bir durum ve sizin de boş vaktiniz var. O zaman ödevi okula götürmenizde bir sakınca bulunmaz. Tabii sadece gerçekten müsaitseniz! Hayatta hepimizin zaman zaman ufak bir yardım eline ihtiyacı olur. Öte yandan, çocuğunuza kaçırılan teslim tarihleri ve unutulan ödevler konusunda sık sık yardım ettiğinizi fark ediyorsanız, cevabım "Hayır, o ödevi okula götürmeyin" olur. Bu durumda çocuğumuza yardım etmek, aslında bu davranışın sürmesine zemin hazırlar. Aynı hataları tekrar tekrar yapmaması için davranışlarının sonuçlarını öğrenme zamanı gelmiştir.

Çocuğumuz okuldan eve geldiğinde "Ben sana söylemiştim" ya da "Çok sorumsuzsun" (bunlar düzeltme değil, eleştiri ve utandırmadır) demek yerine, ödevini unuttuğunu fark ettiğinde ne kadar strese girmiş olabileceğini kabul ederek başlarız. Yaşadıkları stresi anladığımızı belli eden ufak bir empati cümlesi ve belki öğretmenle nasıl geçtiğini sormak yeter de artar. Ancak biraz empati ve anlayış gösterdikten sonra gözlemimizi paylaşır ve sorarız: "Son zamanlarda ödevini oldukça sık unuttuğunu fark ettim. Sence bu neden oluyor?" Belki odası o kadar dağınıktır ki kâğıt, karmaşanın içinde kaybolup gidiyordur; ya da çantasını gece geç saatte hazırladığı için ödevi dosyasına koymayı hep unutuyordur… Yüzlerce başka sebep olabilir; ama çocuğumuz sebebi – bizim desteğinizle – kendi bulduğunda bir plan yapması gerekir. Eğer "Ödevimi bitirir bitirmez kâğıdı dosyama koymalıyım" diyorsa, işte bu kadar! Bir planı var. Bize düşen ise gerekirse destek olmaktır. Basit bir "Bu bir alışkanlık hâline gelene kadar birkaç gün sana hatırlatmamı istersen söyle, seve seve yardım ederim!" yeterlidir. Çoğu zaman, özellikle yaşça daha büyük ergenler hayır diyecektir. Evet derlerse birkaç gün yardım edip, sonra bırakabiliriz. Çocuklarımıza bu şekilde yardım ettiğimizde, aslında prefrontal kortekslerinin gelişimini desteklemiş oluruz.

Aynı strateji düşük bir sınav notu için de işe yarar. Olumsuz bir yerden başlayıp çocuğumuzu tembel olmakla eleştirmek yerine, empatiyle başlar ve "Notuna canın sıkılmıştır" deriz. İşin aslı şu: Çocuklar başarısız olmaktan hoşlanmaz! Sonra araştırmacı yanımızı devreye sokup sorular sorarız. “Sence neden böyle bir sonuç geldi?”; “Sence yeterince hazırlanmış mıydın?” “Yoksa önceden bir tekrar programı yapmadığı için sınava giren tüm konuları gözden geçiremediğinden mi?” Sorunun ne olduğunu öğrendiğimizde, birlikte bir çözüm bulabiliriz.

Gördüğünüz gibi, sorunu görmezden gelmedik; çocuğumuzla birlikte üzerine eğildik; böylece ödev ve sınav gibi sorumluluklarını takip etmelerini beklediğimizi biliyorlar. Yani yüksek bir beklenti oluşturduk. Bunu yaparken, sorunun neden olduğunu bulmalarına ve bir çözüm üretmelerine yardım ettik. İşi onlar yaptı; biz yalnızca destek olmak için oradaydık. Bu deneyimler tekrar tekrar yaşandıkça çocuklarımızın beynini şekillendirir ve prefrontal kortekslerinin gelişimini destekler. Tüm bunları, çocuğumuzu utandırmadan, eleştirmeden ya da reddetmeden yaptık. Aksine, yüksek bir beklenti koyarken yakın ve destekleyici kaldık.

Söylemesi kolay, yapması zor, biliyorum! Biliyorum, çünkü geçtiğimiz hafta kızımla tam olarak bunu yapmaya çalıştım. Ve bu durum epey sabır göstermemi gerektirdi.

Bizim açımızdan çok çaba gerektirse de, bu şekilde evimizin yüksek standartları ve beklentileri olan, ancak duygusal açıdan güvenli bir alan olmasını sağlarız. Bence denemeye değer.

Kaynaklar

Arain, M., Haque, M., Johal, L., Mathur, P., Nel, W., Rais, A., Sandhu, R. ve Sharma, S. (2013). Maturation of the adolescent brain. Neuropsychiatric Disease and Treatment, 9, 449–461

Khaleque, A. ve Rohner, R. P. (2012). Pancultural associations between perceived parental acceptance and psychological adjustment of children and adults: A meta-analytic review of worldwide research. Journal of Cross-Cultural Psychology, 43(5), 784–800.

Levine, M. (2006). The Price of Privilege: How Parental Pressure and Material Advantage Are Creating a Generation of Disconnected and Unhappy Kids. HarperCollins.

Yap, M. B. H., Pilkington, P. D., Ryan, S. M. ve Jorm, A. F. (2014). Parental factors associated with depression and anxiety in young people: A systematic review and meta-analysis. Journal of Affective Disorders, 156, 8–23.