Ergenlerle Sinir Koyarken İlişkinizi Korumak

Araştırmalar bize çocuklarımızın tarihin en kaygılı nesli olduğunu söylüyor. Çocuklar ve ergenler arasında kaygı ve depresyon giderek artıyor; Covid-19 pandemisi ve kapanmalar da zaten yükselişte olan bu sorunu daha da derinleştirmiş gibi görünüyor.

Ancak çoğu zaman gözden kaçırdığımız bir şey var: Biz ebeveynler de tarihin en kaygılı ebeveyn nesliyiz. Ebeveynlik kitapları okuyor, podcast’ler dinliyor, araştırıyor ve çocuklarımız için “doğru” olanı yapmaya çalışıyoruz. Belki de ebeveynlik konusunda en bilgili nesiliz. Buna rağmen sürekli kendimizi sorguluyor, en küçük kararımızı bile sanki çocuklarımızın geleceğini belirleyecekmiş gibi detaylı bir şekilde ölçüp tartıyoruz. Bunun nedenlerinden biri, bugün önümüzde çok fazla ebeveynlik seçeneği olması olabilir. Pozitif ebeveynlik, bilinçli ebeveynlik, helikopter ebeveynlik, kaplan ebeveynlik, kar küreme ebeveynliği… Liste uzayıp gidiyor.

Peki ya tüm bu farklı yaklaşımları biraz sadeleştirsek?

Ebeveynlik Tarzlarının Temeli

1960’larda psikolog Diana Baumrind, ebeveynlik tarzlarını iki temel boyut üzerinden ele aldı: sınır/talepkarlık ve sıcaklık. Talepkârlık; kurallar, sınırlar ve beklentiler koymakla ilgilidir. Duyarlılık ise çocuğun ihtiyaçlarını ve duygularını görmek, ona sıcaklık ve anlayışla karşılık vermektir. Bu iki boyut üzerinden dört temel ebeveynlik tarzından söz edebiliriz.

Hem sınırların hem de duyarlılığın düşük olduğu yaklaşım ihmalkar ebeveynliktir. Çocuğunun hayatına karşı ilgisiz olan ebeveynlerden söz ediyoruz. Eğer bu yazıyı ya da başka kaynaklar okuyorsanız, zaten siz bu grupta değilsiniz. Sıcak ve ilgili olduğu halde sınır koymayan ebeveynler izin verici, çok fazla kural ve beklenti koyduğu halde sıcaklık ve duyarlılığı düşük olan ebeveynler ise otoriter ebeveynlerdir. Son olarak, hem net sınırlar koyan hem de sıcak, duyarlı ve ilgili olan ebeveynler yetkin ebeveynlerdir.

Araştırmalar, yetkin ebeveynliğin çocuklar açısından pek çok olumlu sonuçla ilişkili olduğunu gösteriyor. Çünkü yetkin ebeveynlikte ilişkinin kendisi ebeveynliğin merkezindedir. Ebeveynler net sınırlar ve yüksek beklentiler koyarken çocuklarının ihtiyaçlarını da görür ve onlarla güçlü bir bağ kurarlar. Ebeveynlikteki asıl denge noktası tam da burada: Güçlü bir ilişki kurarken net sınırlar koyabilmek.

Bazen “Kötü Adam” Olmak Gerekir

Ebeveyn olmanın zor taraflarından biri de bazen çocuğumuzun hoşuna gitmeyen kararlar vermek zorunda olmamızdır. Çocuğumuz değerlerimize aykırı bir şey istediğinde veya bunun onun yararına olmayacağını düşündüğümüzde “hayır” dememiz gerekir. Ve evet, bazen bu yüzden bize kızacak, hayal kırıklığına uğrayacak veya bizden hoşlanmayacaklar.

Ancak, çocuklarımızla aramızdaki bağ sağlam olduğunda, onların bizimle aynı fikirde olmamasının ilişkimize zarar vermeyeceğini biliriz. Onlar da her “hayır”ın sevgimizin azaldığı anlamına gelmediğini bilirler. Örneğin kızınız sizden pahalı bir cilt bakım ürünü istiyor ama siz bunu değerlerinize uygun bulmuyorsanız “Hayır” diyebilirsiniz. Fakat aynı zamanda onun hayal kırıklığını da görebilirsiniz:

“Bunu gerçekten istediğini biliyorum. Hayal kırıklığına uğradığını da anlıyorum. Ama yine de bunu almayacağız.”

Burada sınır değişmez, ama çocuk da yalnız bırakılmaz. Yani, sınırlar net bir biçimde konulurken, sıcaklık da korunmuş olur. Buna kısaca “davranışa hayır, duyguya evet” demek de diyebiliriz. Kızımın hafta içi video oyunu oynamasına izin vermediğimde veya siz oğlunuza arkadaşlarının sahip olduğu pahalı ayakkabıyı almadığınızda, onların üzülmesi bizim yanlış bir şey yaptığımız anlamına gelmez. Onların hayal kırıklığını anlayabiliriz ve yine de sınırımızı koruyabiliriz.

Sınırların Önemi

Kurallar ve sınırlar olmadan büyümek, çocuğun sürekli korkulukları olmayan bir köprüde yürümesine benzer. Çocuklar sınırları içten içe kendilerini güvende hissetmek için isterler. Bizden dünyayı onlar için biraz daha öngörülebilir hale getirmemizi beklerler. Bu ergenler için de aynı şekilde işler. Bu yüzden ergenlerin de net kurallara, sınırlara ve beklentilere ihtiyacı vardır. Üstelik bu sınırların tutarlı olması önemlidir. Eğer bugün “hayır” dediğimiz bir şeye yarın “evet” diyorsak, ergenler kendilerinden ne beklendiğini bilemezler. Bu da güven duygusunu zedeler. Ancak tutarlılık, katılık demek değildir.

Tutarlı Ama Esnek

Tutarlı olmak, her durumda aynı kuralı uygulamak değil; ebeveynliğimize yön veren temel değerlere bağlı kalmaktır.

Kurallarımızı bu değerler doğrultusunda belirleriz. Fakat koşullar değiştiğinde sınırlarımızı yeniden değerlendirebiliriz. Değişmeyen şey, sınırın kendisi değil, arkasındaki değerlerdir.

Katılık ise bir sınırı, nedenini yeniden değerlendirmeden korumaya çalışmaktır. Örneğin ergen çocuğumuzun telefonunu gece odasında tutmasına izin vermiyoruz. Ancak, bir akşam, ertesi sabah gireceği sınava hazırlanmak için arkadaşlarıyla telefonda konuşması gerekiyorsa, 'bir kere izin verirsem bu kural tamamen yıkılır' diyerek koşulları değerlendirmeden hayır dersek bu katılık olur.

Kurallarımızı uygularken ergenlerin taleplerini dinlemeli ve bakış açılarını ciddiye almalıyız. Bu, her istediklerini kabul edeceğimiz anlamına gelmez. Onları dinleyip yine de “hayır” diyebiliriz. Burada önemli olan, kararlarımızı otomatik olarak değil, değerlerimiz ve içinde bulunduğumuz koşullar doğrultusunda verebilmektir. Sağlıklı ebeveynliğin önemli bir parçası tam da bu dengeyi kurabilmek:

Net sınırlar koymak ama bu sınırları esneklik ve empatiyle uygulamak.

Çocuklarımızın her istediğini yapmak zorunda değiliz. Her zaman onları mutlu etmek de bizim görevimiz değil. Ama onları dinleyebilir, duygularını anlayabilir ve yine de sınırımızı koruyabiliriz. Çünkü güçlü bir ebeveyn-çocuk ilişkisi, hiç çatışma yaşamamakla değil; çatışmaların içinden ilişkiyi koruyarak geçebilmekle güçlenir.