Çocuklarımızın Mükemmeliyetçiliği Aşmalarına Nasıl Destek Olabiliriz?
Bir önceki yazımda mükemmeliyetçiliğin ne olduğunu, nasıl geliştiğini ve çocuklarımız üzerindeki olası etkilerini ele almıştım. Bu hafta ise mükemmeliyetçilikle baş etmeye çalışan çocuklarımızı desteklemek için uygulayabileceğimiz pratik yöntemlerden bahsetmek istiyorum.
Ancak önce, neyin işe yaramadığını konuşmak önemli. Mükemmeliyetçi bir çocuk yetiştiren her ebeveyn bilir ki; "Kendine bu kadar yüklenme.", "Biraz rahat ol." ya da "Bu kadar kafana takma." gibi cümleler çoğu zaman işe yaramaz. Aksine, çocukların kendilerini anlaşılmamış hissetmelerine neden olabilir. Özellikle günümüzün son derece rekabetçi eğitim ortamında, bu tür tavsiyeler onların yaşadığı baskıyı hafifletmek yerine görünmez kılabilir. Çocuğu sadece "rahatlamaya" ikna etmeye çalışmak çoğu zaman etkili bir yaklaşım değildir.
İlk adım, kendi tutumumuzu gözden geçirmek ve vermek istediğimiz mesajın davranışlarımız arasında kaybolmadığından emin olmaktır. Mükemmeliyetçi çocuklar genellikle güçlü bir çalışma disiplinine sahiptir. Hazırladıkları ödevler, projeler ya da sınav sonuçları çoğu zaman etkileyicidir. Ancak burada dikkat etmemiz gereken önemli bir nokta vardır: Övgümüzün neyi pekiştirdiği. Örneğin kızınız bir hafta boyunca üzerinde çalıştığı kimya projesiyle zaten çok başarılı bir iş çıkarmışsa, onu tekrar tekrar dönüp küçük ayrıntıları değiştirerek projeyi "kusursuz" hâle getirmesi için övmemeye dikkat edin. Çünkü bu, farkında olmadan mükemmeliyetçi davranışı ödüllendirebilir. Çocuğumuzu takdir ederken, sonucundan çok emeğini, azmini ve öğrenme sürecini öne çıkarmaya özen göstermeliyiz.
Bunun yanında, kendi hatalarımıza nasıl yaklaştığımız da çocuklarımız için güçlü bir model oluşturur. Eğer kendimizi başarısızlıklarımız nedeniyle sürekli eleştiriyorsak, bunu değiştirmek için iyi bir fırsattır. Kendimize daha şefkatli davranmayı öğrenmeli ve bunu çocuklarımıza da göstermeliyiz. Akşam yemeğinde ya da araba yolculuklarında kendi hatalarımızdan, okul yıllarında aldığımız düşük notlardan veya istediğimiz gibi gitmeyen deneyimlerimizden ve bunların üstesinden nasıl geldiğimizden bahsetmek oldukça değerlidir. Bu sohbetler çocuklarımıza hata yapmanın hayatın doğal bir parçası olduğunu gösterir. Biz bunu modellediğimizde, çocuklarımız kendilerine acımasızca yüklendiklerinde müdahale etmemiz de kolaylaşır. Bu bağlamda, çocukların olumsuz iç konuşmalarıyla baş ederken kullanılabilecek farklı yaklaşımlar vardır.
Bunlardan biri, nazik ama net bir sınır koymaktır. Örneğin şöyle diyebilirsiniz:
"Şu anda kendin hakkında konuştuğun şekilde kimsenin seninle konuşmasına izin vermem. Buna sen de dahilsin."
Bir diğer yaklaşım ise, söylediklerini sorgulamalarına yardımcı olmaktır. Örneğin çocuk "Ben hiçbir şeyi doğru yapamıyorum." dediğinde şu soruları sorabilirsiniz:
"Gerçekten hiçbir şeyi mi doğru yapamıyorsun?"
"Bu sınav beklediğinden daha zor olmuş olabilir mi?"
"Başka hangi etkenler sonucu etkilemiş olabilir?"
Amaç, çocuğun düşüncelerinin her zaman gerçekleri yansıtmadığını fark etmesini sağlamaktır. Hangi yöntemin hangi anda daha etkili olacağını önceden bilmek mümkün değildir. Bazen doğrudan müdahale işe yarar, bazen ise sorgulayıcı yaklaşım daha etkili olur. Ancak hangi yöntemi seçerseniz seçin, çocuğun kendisine yönelik acımasız ve yıkıcı ifadelerini mümkün olduğunca erken durdurmak önemlidir.
Ergenlik dönemindeki çocuklar çoğu zaman somut örneklerden daha fazla etkilenirler. İnternette bilim, spor, müzik ve girişimcilik alanlarında çok başarılı kişilerin başarısızlıklarını, hayal kırıklıklarını ve yaptıkları hataları anlattıkları pek çok video bulunmaktadır. Alanlarının zirvesine ulaşmış kişiler bile mükemmelliğin ulaşılabilir olmadığını açıkça ifade etmektedir.
Bu bültenin sonunda bu videolardan bazılarını paylaşacağım. Siz de çocuğunuzun ilgi duyduğu alanlardaki rol modelleri birlikte izleyebilir ve bu önemli mesajın bazen sizden değil, hayran olduğu kişilerden gelmesini sağlayabilirsiniz.
Mükemmeliyetçi öğrencilerin çalışma alışkanlıkları lise yıllarında çoğu zaman sürdürülebilir değildir. Eğitim danışmanı Ana Homayoun'a göre akademik olarak başarılı öğrencileri diğerlerinden ayıran en önemli becerilerden biri; plan yapabilmek, zamanı etkili kullanabilmek ve öncelik belirleyebilmektir. Bunlar yönetici işlevler (executive functions) olarak adlandırılan ve ergenlik boyunca gelişmeye devam eden becerilerdir. Özellikle ortaokul dönemindeki çocukların ebeveynleri, çocuklarına çalışma planı hazırlamayı, yapılacaklar listesi oluşturmayı ve bu planları takip etmeyi öğretmeye odaklanmalıdır. Bu beceriler arasında en zor kabul edilen ise öncelik belirleme becerisidir. Çünkü mükemmeliyetçi çocuklar her alanda kusursuz olmak isterler. Psikolog Dr. Lisa Damour, bu beceriyi çocuklara "öncelik belirlemek" yerine "iyi bir stratejist olmak" şeklinde sunmayı öneriyor.
Örneğin konuşmaya şöyle başlayabilirsiniz:
"Çalışma disiplinine gerçekten hayranım. Bu özelliğin sayesinde bugüne kadar pek çok başarı elde ettin. Şimdi ise bu güçlü yönünü bir adım ileri taşıyıp çalışmalarını daha stratejik planlamayı öğrenmeni istiyorum."
"Stratejik", "akıllıca", "taktik geliştirmek" gibi ifadeler mükemmeliyetçi çocuklar tarafından çok daha olumlu karşılanmaktadır.
Bunu somut bir örnekle açıklayalım. Diyelim ki kızınız hem biyoloji hem tarih dersinden A almak istiyor. Önce mevcut notlarına birlikte bakın. Eğer biyolojideki sınav ve ödev notları zaten sürekli A düzeyindeyse, tarih notları ise daha düşükse, biyoloji sınavına ayırdığı zamanı biraz azaltmak mantıklı olabilir. Hatta biyoloji sınavından bir C alsa bile dönem sonu notu yine A olabilir. Böylece kazandığı zamanı tarih dersine ayırarak iki dersten de A alma ihtimalini artırabilir. İşte stratejik düşünmek tam olarak budur. Bugünün yoğun rekabet içeren eğitim sisteminde bu yaklaşım, hem akademik başarıyı korumanın hem de ruh sağlığını desteklemenin en etkili yollarından biridir. Burada çocuğunuzdan beklentilerini ve hedeflerini düşürmesini istemiyorsunuz. Hâlâ mükemmeli hedeflemesine değil, elinden gelenin en iyisini yapmasına destek oluyorsunuz. Ancak bunu daha gerçekçi, daha sağlıklı ve uzun vadede sürdürülebilir beklentilerle yapmasına yardımcı oluyorsunuz.
Tüm bunlar, mükemmeliyetçi çocuklarla yaşayan ailelerin günlük yaşamda uygulayabilecekleri etkili stratejilerdir. Bununla birlikte, tüm çabalarınıza rağmen çocuğunuz mükemmeliyetçilik döngüsünden çıkamıyorsa, üzerindeki baskı giderek artıyorsa ya da yoğun stres, kaygı, tükenmişlik veya başka ruhsal belirtiler göstermeye başladıysa, mutlaka profesyonel destek almayı değerlendirin.
Mükemmeliyetçilik zaman içinde ciddi ruh sağlığı sorunlarına zemin hazırlayabilir. Erken dönemde sağlanan psikolojik destek ise hem çocuğun akademik yaşamını hem de duygusal iyi oluşunu korumada önemli bir fark yaratabilir.
Çocuklarımız İçin İlham Verici Videolar::
Roger Federer on Tennis and Perfection
John Gurdon on Science
Thomas Lindahl on Chemistry
Kaynaklar:
Homayoun A., (2023), “Erasing The Finish Line: The New Blueprint for Success Beyond College Grades and College Admission”, Hachette, NY
Stixrud W., Johnson N., (2021), “What Do You Say? How to Talk with Kids to Build Motivation, Stress Tolerance and a Happy Home”, Penguin Life, NY
D’Amour L., (2019), “Under Pressure: Confronting The Epidemic of Stress and Anxiety in Girls”, Random House, NY
Yorumlar